Tiujn unuajn GS-B rezultojn raportis ĉe la kunveno de APS Francis Everitt (Universitato Stanford). La ideon, uzi giroskopojn por observi la distordon de spacotempo, oni proponis antaŭ preskaŭ 50 jaroj, kaj Everitt estas aktiva proponanto, poste scienca estro, de la projekto dum granda parto de tiu periodo.

Dua ĉefa celo de GS-B estas, mezuri kadrotrenadon, fenomenon, kiu estiĝas pro la fakto, ke spaco estas, en la ĝenerala relativeco, ne la rigida kadro, kiun Isaac Newton supozis, sed viskoza fluidaĵo. Kiam la Tero rotacias, ĝi parte trenas la spacotempon kun si, kaj tio trudas kroman tordomomanton al la giroskopoj. Tial oni devus povi observi ekstran precesion, ortan al kaj 170oble malpli fortan ol, oni atendus ĉe la geodesa efiko. Everitt diris, ke GS-B vidis ekvidojn de kadrotrenado en tiu frua analizo de la datumoj, kaj atendas povi raporti veran detekton kun precizeco je la nivelo de 1% okaze de la fina prezento de la datumoj, nun programita por decembro 2007. (Pli frue la LAGEOS-satelito nerekte mezuris kadrotrenadon je la necerteca nivelo 10-15%.)

Kelkaj el la GS-B ekipaĵoj estas senprecedentaj. La sondila teleskopo uzata por orientigi la giroskopojn (per rigardo al specifa stelo) provizis stelspuran povon 1000oble pli bona ol antaŭaj teleskopoj. La giroskopoj mem — kvar el ili, por redundanco — estas la plej sferecaj aĵoj, kiujn oni iam ajn fabrikis: al la ping-pong-pilke grandaj aĵoj mankas perfekta sfereco je ne pli ol 10 nanometroj. Ili estas elektrostatike tenataj en malgranda ujo, rotaciigitaj ĝis 4000 rm per ekblovetoj de gaso. Oni poste forigas la gason por krei vakuon de 10^-12 torr. Kovritaj de niobio kaj ripozantaj je temperaturo de kelkaj kelvinoj, la pilkoj estas rotaciantaj superkonduktiloj, kaj kiel tiaj ili evoluigas magnetan spureton, kiun oni povas legi por koni la momentan orientecon de la sfero.

(Raportita en Physics News Update 820.)

La rezultoj, havigitaj de laborgrupo el la Universitato de Marilando (Usono), profitis de la unikaj povoj de la XMM-Newton Rontgen-radia observejo de la Eŭropa Kosma Instanco, la Chandra Rontgen-radia Observejo de NASA, kaj la Kosma Teleskopo Spitzer de NASA.

M106 (ankaŭ konata kiel NGC 4258) estas spiralgalaksio 23,5 milionojn da lumjaroj for de ni, en la stelgrupo Canes Venatici. En bildoj de videbla lumo, du evidentaj brakoj etendiĝas el la brila kerno kaj spiralas eksteren. Tiujn brakojn regas junaj, brilaj steloj, kiuj lumigas la gason en la brakoj. "Sed en radiaj kaj Rontgen-radiaj bildoj, du kromaj spiralbrakoj regas la bildon, aperante kiel fantomecaj aperaĵoj inter la ĉefaj brakoj," diras laborgrupano Andrew Wilson de la Universitato de Marilando. Tiuj tiel-nomataj "anomaliaj brakoj" konsistas pliparte el gaso.

"La naturo de tiuj anomaliaj brakoj estas longedaŭra enigmo en astronomio," diras Yuxuan Yang, ĉefa verkisto de la laborgrupo. "Ili estas mistero ekde kiam oni unue eltrovis ilin en la fruaj 1960aj jaroj."

Analizante datumojn de XMM-Newton, Spitzer, kaj Chandra, la laborgrupo en Marilando konfirmis pli fruajn suspektojn, ke la fantomaj brakoj reprezentas regionojn de gaso, kiuj estas perforte varmigataj de ŝokondoj.

Oni antaŭe sugestis, ke la anomaliaj brakoj estas jetoj de partikuloj elĵetataj de ultramasa nigra truo en la kerno de M106. Sed radioobservoj ĉe la Tre Granda Teleskoparo en Novmeksikio poste identigis alian jetoduopon, kiu devenas de la kerno. "Estas tre neverŝajne, ke aktiva galaksia kerno havus pli ol unu duopon da jetoj," diras Yang.

En 2001, alia astronomo-laborgrupo ĉe la Universitato de Norda Karolino (Usono) rimarkis, ke la du jetoj kliniĝas je 30 gradoj rilate la diskon. Sed se oni povus vertikale projekti la jetojn sur la diskon, ili preskaŭ perfekte kunliniiĝas kun la anomaliaj brakoj. Supozante, ke tiu kunliniiĝo estas ne tute hazarda, la laborgrupo proponis, ke la jetoj varmigas la gason laŭ sia vojaĝlinio, formante kreskantan kokonon. ĉar la jetoj kuŝas proksime al la disko de M106, la kokono varmigas gason en la disko kaj generas ŝokondojn, varmigante la gason ĝis milionoj da gradoj kaj okazigante, ke ĝi radiadu brile kiel Rontgen-radioj kaj aliaj ondlongoj.

Por testi tiun ideon, Yang kaj liaj kolegoj rigarids arkivajn spektrajn observojn de XMM-Newton. Pro la eksterordinara sensivo de XMM-Newston, la laborgrupo povis mezuri la gastemperaturon en la anomaliaj brakoj kaj ankaŭ vidi, kiel la Rontgen-radiojn de la gaso survoje absorbas intervena materio.

"Unu el la antaŭdiroj de tiu scenaro estas, ke la anomaliajn brakojn laŭgrade elpuŝos el la galaksia diskoebeno la jetvarmigita gaso," diras Yang. La XMM-Newton spektroj montras, ke Rontgen-radioj absorbiĝas pli forte laŭ la direkto de la nordokcidenta brako ol laŭ tiu de la sudorienta brako. La rezulte forte sugestas, ke la sudorienta brako estas ĉe la proksima flanko de la disko de M106, kaj ke la nordokcidenta brako estas parte ĉe la fora flanko.

La sciencistoj rimarkas, ke tiuj observoj montras klaran konsekvencecon kun ilia scenaro. Konfirmo de tiu interpreto lastatempe venis de la arkivaj observoj de la Kosma Teleskopo Spitzer de NASA, kies infraruĝa vido montras klarajn spurojn, ke Rontgen-radia emisiado de la nordokcidenta brako estas absorbata de varmaj gaso kaj polvo en la disko de la galaksio. Cetere, la supera bildiga rezolucio de Chandra klare indikas gason ŝokatan de interagoj kun la du jetoj.

Krom atenti la misteron de la anomaliaj brakoj, tiuj observoj permesis al la laborgrupo taksi la energion en la jetoj kaj kalkuli ilian rilaton kun la centra nigra truo de M106.

Nun astrofizikistoj sukcesis vidi lastatempe eltrovitan magnetaron en ia giganta kosma tuso, kiu ankoraŭ restas enigma por ili. En pluraj raportoj en la Astrophysical Journal kaj Monthly Notices of the Royal Astronomical Society la esploristoj priskribas la konduton de la aĵo kiu situas en stelaro proks. 15 000 lumjarojn for en la stelfiguro Ara en la suda duonsfero. La magnetaro havas la iom mallertan oficialan nomon CXOU J164710.2-455216, aŭ, malpli formale, la "Magnetaro Westerulund 1".

"Ni konas nur proks. dekon da magnetaroj," diras Michael Muno, sciencisto ĉe la Laboratorio pri Kosma Radiado de la Kalifornia Instituto de Teĥnologio, originala eltrovinto de la magnetaro. Mallonga, ni observis sisman okazaĵon sur la magnetaro, kio sciigas al ni multon pri la streĉoj, kiujn tiuj aĵoj spertas."

En septembro 2005, preskaŭ jaron post kiam Muno trovis la magnetaron, la aĵo eligis knalon, kiu bonŝance okazis ĝuste kiam ĝi estis intense observata de kelkaj satelitoj, inkluzive de la Swift Rontgen- kaj Gama-Radia Observejo de NASA kaj la Rontgen-radia satelito XMM-Newton de la Eŭropa Kosma Instanco. Nur kvin tagojn antaŭ la knalo, Muno kaj kunlaborantoj estis observantaj la magnetaron pere de la XMM-Newton kaj vidis ĝin en la relative trankvila stato, en kiu li originale trovis ĝin.

Kiel faras la plimultaj magnetaroj, ĝi produktis radion de Rontgen-radia lumo kiu, kiel la radio de lumturo, tuŝis la teron unu fojon en dek sekundoj. Tio permesis, ke oni tre precize kalkulu ĝian rotacian rapidecon. La okazaĵo, kiu eligis la knalon, ankaŭ igis, ke la magnetaro brilu centoble pli, kreis tri apartajn radiojn por tuŝi la teron kie antaŭe ekzistis nur unu, kaj plirapidigis ĝian rotacian rapidecon je proks. milono de sekundo.

Muno diras, ke necesas pli da laboro por kompreni, kio okazis sur la magnetaro, ĉar ĝi estas konstruita el materio multe pli densa ol io ajn sur la tero, kaj ties konsisto restas mistero.

Tamen eblas fari klerajn konjektojn etendante teoriojn evoluigitajn por klarigi aliajn neŭtronstelojn. La magnetaj kampoj interne de la neŭtrona stelo estas verŝajne kunplektitaj kiel tordita risorto. Iom simile al plata tektoniko sur la tero, kiam la magnetaj kampoj maltordiĝas, ili streĉas la eksteran kruston. La krusto dum iom da tempo rezistas tiujn streĉojn, sed fine rompiĝas, estigante sisman okazaĵon. La rompoj okazigas, ke la supraĵo de la magnetaro brilegu de pluraj lokoj.

Estas ankaŭ kialo por supozi, ke parto de la interno de la neŭtronstelo estas likva kaj eble rotacias pli rapide ol la krusto. La sisma okazaĵo ligus tiun fluidaĵon al la krusto tiel, ke la krusto iomete plirapidiĝus.

"Ni do kredas, ke la krusto rompiĝis," Muno diras, aldonante, ke la observoj gravas pro du kialoj. "Unue, ni nun vidis alian manieron, laŭ kiu tiuj ekzotaj aĵoj disipas siajn internajn kampojn kiam ili aĝiĝas.

"Due, tiun okazaĵon oni rimarkis nur pro tio, ke nia laborgrupo jam enfokusiĝis je tiu nove eltrovita aĵo," li aldonas. "Ke ni vidis la okazaĵon nur unu jaron post kiam ni eltrovis la magnetaron, tio sugestas, ke ankoraŭ dekoj povus esti kaŝitaj en nia galaksio."

"Se ni trovos multajn pli el tiuj magnetaroj, ni devos repripensi nian komprenon de tio, kio okazas kiam steloj mortas," diras GianLuca Israel, itala astronomo kiu aperigas apartan referaton pri la magnetaro, kune kun siaj kunlaborantoj, ĉisemajne en Astrophysical Journal.

Muno estas ĉefa verkinto de referato, kiu aperos ĉisemajne en Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.

Laŭ raporto en la afiŝejo "sci.space.news". Dankon al la Astronomia Terminaro, kiun mi utiligis tradukante ĉi tiun raporton.

Astronomoj uzantaj la Kosman Teleskopon Spitzer de NASA observis, ke planedsistemoj — polvaj diskoj de asteroidoj, kometoj kaj eble planedoj — almenaŭ egale abundas en dustelaj sistemoj kiel en tiuj, ekzemple la nia, kun nur unu stelo. Ĉar pli ol duono de ĉiuj steloj estas ĝemelaj, aŭ binaraj, la eltrovaĵo sugestas, ke la universo estas plenŝtopita de planedoj, kiuj havas du sunojn. Sunsubiroj sur kelkaj el tiuj mondoj similus tiujn sur la planedo Tatooine de Luke Skywalker, kie du fajraj globoj unu post alia subiras la horizonton.

"Ŝajne ne estas emo kontraŭ planedsistema formiĝo en binaraj sistemoj," diris David Trilling de la Universitato de Arizono, Tucson (pr. TU-son), ĉefa verkinto de nova referato pri la esplorado, kiu aperis en la numero de la 1a de aprilo de "Astrophysical Journal". "Povas troviĝi sennombraj planedoj kun almenaŭ du sunoj."

Astronomoj antaŭe sciis, ke planedoj povas formiĝi en aparte malkompaktaj binaraj sistemoj, en kiuj steloj troviĝas miloble tiom apartaj, kiom la distanco inter tero kaj suno, aŭ mil astronomiaj unuoj. El la proksimume 200 planedoj ĝis nun eltrovitaj ekster nia sunsistemo, proksimume 50 orbitas ĉirkaŭ unu ano de malkompakta stela duopo.

La nova Spitzer-esplorado enfokusiĝas al binaraj steloj, kiuj estas iom pli kompaktaj, kun apartecaj distancoj inter nul kaj 500 astronomiaj unuoj. Ĝis nun, oni sciis malmulton pri tio, ĉu la proksimeco de tiaj steloj eble efikus je la kreskado de planedoj. Ordinaraj planedserĉaj teĥnikoj ne bone funkcias ĉe tiaj steloj, sed, en 2005, astronomo pagata de NASA trovis indikojn pri kandidata planedo en unu tia plurstela sistemo.

Trilling kaj liaj kolegoj uzis la infraruĝajn, varmoserĉajn okulojn de Spitzer por serĉi ne planedojn sed polvajn diskojn en dustelaj sistemoj. Tiujn tiel-nomatajn rubdiskojn konsistigas asteroidecaj rokrestaĵoj, kiuj neniam sukcesis fariĝi rokplanedoj. Ilia ĉeesto indikas, ke la procedo konstrui planedojn okazis ĉirkaŭ stelo, aŭ steloj, eble rezultigante tutajn, maturajn planedojn.

Dum la plej plena tia esplorado, la laborgrupo serĉis diskojn en 69 binaraj sistemoj 50 ĝis 200 lumjarojn for de la tero. Ĉiuj el la steloj estas iom pli junaj kaj masaj ol nia mezaĝa suno. La datumoj montris, ke proks. 40 procentoj el la sistemoj havis diskojn, kio estas iom pli alta ol la ofteco ĉe komparebla specimeno de unuopaj steloj. Tio signifas, ke planedsistemoj estas almenaŭ tiel oftaj ĉirkaŭ binaraj steloj kiel ĉirkaŭ unuopaj steloj.

La astronomoj cetere ŝokiĝis eltrovante, ke diskoj estas eĉ pli oftaj (proks. 60 procente) ĉirkaŭ la plej kompaktaj binaroj en la esplorado. Tiuj plej intimaj el stelaj kunuloj apartas je inter nul kaj tri astronomiaj unuoj. Spitzer detektis diskojn, kiuj orbitas ĉirkaŭ ambaŭ anoj de la stelaj duopoj, ne nur unu. Aparte kompaktaj stelsistemoj kiel tiuj estas kie planedoj, se ili ekzistas, spertas Tatooine-ecajn sunsubirojn.

"Nin ege surprizis la eltrovo, ke la kompaktuloj havis pli da diskoj," diris Trilling. "Tio povus signifi, ke planeda formiĝo favoras kompaktajn binarojn super unuopaj steloj, sed ĝi povus ankaŭ signifi, ke kompaktaj binaroj estas simple pli polvaj. Estontaj observoj devus provizi pli bonan klarigon."

La datumoj de Spitzer cetere rivelas, ke ne ĉiuj binaraj sistemoj amikas al planeda formiĝo. La teleskopo detektis ege malpli multajn disikojn en nekompaktaj binaraj sistemoj, inter 3 kaj 50 astronomiaj unuoj. Tio implicas, ke steloj devas esti aŭ tre kompaktaj aŭ sufiĉe malkompaktaj por permesi al planedoj estiĝi.

"Por planedo en binara sistemo, situo estas ĉio," diris kunverkinto Karl Stapelfeldt de la Jetpela Laboratorio de NASA en Pasadena, Kalifornio.

"Oni antaŭe grandparte malatentis la binarajn sistemojn," aldonis Trilling. "Ili estas malpli facile esploreblaj, sed ili povus montriĝi la plej oftaj lokoj por planeda formiĝo en nia galaksio."

Aliaj verkintoj de la referato inkluzivas: John Stansberry, George Rieke kaj Kate Su de la Universitato de Arizono; Richard Gray de la Apalaĉa Ŝtata Universitato, Boone, Norda Karolino; Chris Corbally de la Vatikana Observejo, Tucson; Geoff Bryden, Andy Boden kaj Charles Beichman de la Jetpela Laboratorio; kaj Christine Chen de la Nacia Optika Astronomia Observejo, Tucson.

Jetpela Laboratorio prizorgas la Spitzer-teleskopon por la Scienc-Misia Direktorejo de NASA, Vaŝingtono. Sciencaj funkcioj okazas ĉe la Scienca Centro Spitzer ĉe la Kalifornia Instituto de Teĥnologio, ankaŭ en Pasadena. La plurbendan bildigan fotometron de Spitzer konstruis Ball Aero-Kosma Korporacio, Boulder, Kolorado; la Universitato de Arizono; kaj Nordamerika Boeing, Canoga Park, Kalifornio. La ĉefa esploristo estas kunverkinto Rieke.

Laŭ afiŝo en la listo "sci.space.news", 2007.03.30. Mi aparte dankas al la "Astronomia Terminaro", kiun mi malavare uzis tradukante.

Uzante kosmoteleskopon Hubble, grupo estrata de Adam Riess, astrofizikisto ĉe la Kosmoteleskopa Scienca Instituto kaj ĉe la Universitato John Hopkins, jam observis 23 novajn supernovaojn de antaŭ 8 ĝis 10 miliardoj da jaroj, Riess diris ĉe informilara konferenco de NASA je la 16a de novembro. Tiu estis epoko de intensa stelformiĝado, kiam galaksioj estis trioble tiom brilaj, kiom la aktualaj. Riess diris, ke ĝis nun astronomoj vidis nur sep supernovaojn el tiu epoko, tro malmultajn por mezuri la ecojn de malluma energio. La datumoj montras, ke la forpela agado de malluma energio jam estis tiam aktiva, kaj estas konsekvencaj kun konstanta energio-denseco — alivorte, kun energio de vakuo, kiu ne diluiĝas dum la universo kreskadas, kio fine okazigas eksponencialan kreskadon de la universo. Rieiss diris en la informilara konferenco, ke pli komplikaj modeloj kun nekonstanta energio-denseco — inter ili klaso de "kvintesencaj modeloj" — ne estas plene malebligitaj: la novaj datumoj ankoraŭ permesas variaĵojn de ĝis 45 procentoj de konstanta denseco. "La afero restas iom kruda," Riess diris. Por pli lastatempaj epokoj, oni scias, ke malluma energio estas konstanta ĝis variaĵoj de 10 procentoj. Mario Livio, alia KSIa astronomo kiu ankaŭ ĉeestis la informilaran konferencon, diris, "La rezultoj nur malebligas certajn variaĵojn de kvintesencaj modeloj," sed ne ĉiujn el ili.

Astrofizikisto Saul Perlmutter de la Lawrence-a Berklia Laboratorio, kiu estras alian supernovao-serĉadon, diris, ke ĉi tiu estas ĝustadirekta paŝo, sed ke nur nova, celhava kosma teleskopo povos sufiĉe limigi la variaĵojn por konvinki sciencistojn, ke malluma energio estas konstanta. "Ni atendas, ke la distingoj inter la diversaj modeloj de malluma energio estos multe pli subtilaj," li diris. Perlmutter diris, ke lia grupo rigardas ankaŭ supernovaojn el la fora estinteco, koncentrante ĉe tiuj en senpolvaj regionoj de la universo, por taksi la stastistikajn kaj sistemajn necertaĵojn de la mezuroj.

La novaj datumoj ankaŭ konfirmas la fidindecon de supernovaoj kiel mejloŝtonoj de la universa kreskado, diris Riess. La speciala speco de supernovao uzata por tia mezuro, la tipo Ia, okazas, kiam blanknana stelo pliamasiĝas pro altiro de materio de apuda stelo, ĝis — je kriza amaso de proks. 1,4 sunoj — ĝi spertas termonuklean eksplodon. Preskaŭ ĉiuj supernovaoj de tipo Ia havas tre normajn ecojn — ili ĉiuj sekvas la saman ciklon, havas proksimume la samajn brilecojn kaj relativajn abundecojn de elementoj, laŭ siaj spektroj. Tio kredigas al astrofizikisto, ke tipoj Ia havas antaŭkalkulebla fundamenta brileco, kio faciligas takson de iliaj distancoj. Nun ŝajnas, ke tio estas same vera por la plej malnovtempaj supernovaoj, kvankam tiuepoke la elementa komponeco de la tuta universo malsamis.

La mikroonda fono estas efektive la plej granda aĵo, kiun ni povas vidi (ĝi ja kovras la tutan ĉielon), la plej fora aĵo, kiun ni povas mapi, kaj la plej antikva en la tempo. KFE la unua mezuris la variaĵojn kaj la unua provizis bonan precizan mezan temperaturon de la universo, 2,726 K. Ĉe la kunveno de la Usona Astronomia Societo, kie oni raportis tiun temperaturon, aŭdebla ekanhelo aŭdiĝis ĉe la spektantaro kiam oni metis la datumpunktaron sur la antaŭe atenditan nigrakorpan spektron — tiel bone akordis la datumoj kaj teorio. La KFE-laboro reprezentis grandan sukceson de eksperimenta scienco, ĉar oni devis mezuri la variaĵetojn de la temperaturo de la fora KMF malantaŭ nubo de mikroonda radiado kiu devenis de nia sunsistemo, nia galaksio, kaj aliaj ĉielaj aĵoj. Cetere, oni devis enkalkuli la moviĝadon de la Tero ĉirkaŭ la suno, la suno ĉirkaŭ nia galaksio, kaj nia galaksio interne de nia loka galaksiaro.

Postaj KMF detektiloj, inter ili Bumerango kaj Laŭgrada Angul-Skala Interferometro (LASI, anglalingve DASI), aldonis pliajn detalojn al la mikroonda fono. Plipreciziĝis la vasta mapo de la mikroonda ĉielo, kiu montris makulojn de pli altetaj aŭ malpli altetaj temperaturoj. Sed fizikistoj pli ofte prezentis siajn datumojn ĉefe kiel grafikaĵon de multpolusaj momantoj, kiuj respondas al la mikroondoj kontribuoj de diversaj angulaj skaloj, kvazaŭ la KMF-on konsistigus kosmaj dupolusaj, kvarpolusaj, okpolusaj ktp komponantoj. La plej lastajn kaj bonajn mikroondajn mezurojn prezentis la Wilkinsona Mikroonda Neizotropeca Sondilo (WMNS, anglalingve WMAP), kiu provizas la ĝis nun plej klaran multpolusan kurbaĵon, krom doni la plej bonajn valorojn por gravaj kosmologiaj parametroj kiel la aĝo de la universo, la entuta kurbeco de la kosmotempo, kaj la dato de formigxo de la unuaj atomoj kaj la unuaj steloj. Rilataj fonaj informoj pri la Nobel-Premio inkluzivas kelkajn bonajn (anglalingvajn) artikolojn de la revuo Scientific American pri: KFE mem, januaro 1990; pri la praeksplodo kaj eltrovo de la KMF, majo 1978; pri la inflacia modelo de la prauniverso, majo 1984; kaj pri miskomprenoj pri la praeksplodo, marto 2005.

Tradukis Don Harlow, uzante cxefa la Astronomian Terminaron kaj la Esperanta Terminaro de Fiziko (Esperanto-Japana-Angla) de Hiroshi KATSUMORI, Satoru MAKINO kaj Junko YAMAMORI, Aichi: Universitato Chubu, 1987 (unua eldono). La anglalingva originalo aperis en "Physics News Update 795".